ZABURZENIA STAWU SKRONIOWO-ŻUCHWOWEGO

Czy Twoje zęby, mięśnie twarzy lub stawy skroniowo-żuchwowe bolą po obudzeniu się? Czy ktoś kiedyś mówił Ci że zgrzytasz zębami? Czy Twoja żuchwa wydaje odgłosy podczas ruchów lub blokuje się?  Jeżeli odpowiedziałeś pozytywnie na jedno lub więcej
z pytań, może to oznaczać że masz problemy ze stawem skroniowo-żuchwowym (SSŻ).
Zaburzenia stawu skroniowo-żuchwowego (SSŻ) to wspólne określenie całej grupy dolegliwości, które obejmują staw skroniowo-żuchwowy, mięśnie żwacze i przylegające tkanki. Prowadzi to do ograniczenia funkcjonowania całego narządu żucia.
W skład narządu żucia wchodzą struktury, które harmonijnie współpracują po to, aby na co dzień było możliwe wykonywanie różnych zadań funkcjonalnych takich jak: mówienie, rozdrabnianie pokarmu, przeżuwanie czy przełykanie. Do wykonania tych czynności niezbędne jest zachowanie ruchomości żuchwy podczas otwierania i zamykania ust, wysuwania żuchwy do przodu i tyłu oraz na boki. Zapewnia to płynna praca obu SSŻ równocześnie.
Stawy skroniowo-żuchwowe są zbudowane tak jak pozostałe stawy naszego ciała - tworzą go elementy kostne (powierzchnia stawowa na kości skroniowej oraz głowa wyrostka kłykciowego żuchwy), rozdzielone przez dysk stawowy amortyzujący wstrząsy. Staw jest   otoczony przez torebkę stawową wzmocnioną więzadłami oraz przez mięśnie, które zapewniają ruchy żuchwy. Każda z tych struktur, może być źródłem dolegliwości w aparacie żucia. Podstawowy podział zaburzeń obejmuje zaburzenia na tle mięśniowym oraz zaburzenia na tle stawowym. Mogą one również nakładać się na siebie, występując równocześnie.

OBJAWY
Objawy zaburzeń stawu skroniowo-żuchwowego mogą dotyczyć mięśni żucia, stawu skroniowo-żuchwowego lub obu z nich. Dolegliwości mogą dotyczyć jednego lub obu stawów i w zależności od stopnia nasilenia mogą wpływać na zdolność osoby do mówienia, przeżuwania, przełykania, a nawet oddychania. Objawy dysfunkcji SSŻ są zróżnicowane. Do najczęstszych dolegliwości należą:

  • ból SSŻ i mięśni narządu żucia
  • ograniczenie zakresu ruchu otwarcia ust
  • klikanie, trzaski lub krepitacje w SSŻ pojawiające się podczas zamykania i otwierania ust
  • zbaczanie żuchwy na jedną stronę podczas wykonywania ruchu
  • poranna sztywność żuchwy
  • szczękościsk
  • ból szyi i ramion
  • bóle głowy.

 U części osób występują również inne objawy takie jak: zaburzenia słuchu pod postacią pogorszenia słuchu (wrażenia "zapchanego" ucha), dzwonienia, szumu w uszach lub bólu ucha , a także zawrotów głowy, bólu oka, twarzy. Ból związany z zaburzeniami SSŻ może promieniować w różne regiony, takie jak łuki zębowe, uszy, skronie, czoło, potylica, obręcz barkowa i szyjny odcinek kręgosłupa.

KOGO DOTYCZY PROBLEM?
Badania statystyczne wykazują, że problem dolegliwości SSŻ stanowi istotny problem zdrowotny, dotyczący nawet od 5-12% osób dorosłych. Szacuje się, że tylko w USA roczny koszt ich opieki medycznej wynosi obecnie 4 biliony dolarów.  Jesteś kobietą w wieku od 20-40 lat? Uważaj - jesteś w grupie osób u których dolegliwości SSŻ pojawiają się najczęściej. Badania pokazują, że zaburzenia SSŻ występują zarówno u kobiet jak i mężczyzn, jednak częstość ich występowania jest zdecydowanie większa u płci pięknej.

 CO POWODUJE ZABURZENIA STAWU SKRONIOWO-ŻUCHWOWEGO?
Przyczyny zaburzeń SSŻ są złożone. Istnieje wiele czynników, które mogą wpłynąć na pojawienie się powyższych problemów. Zazwyczaj, czynnikami sprawczymi, które
w bezpośredni sposób prowadzą do pojawienia się objawów, są urazy bądź niekorzystne obciążanie układu żucia. Chociaż etiologia nie została jeszcze dokładnie poznana, dysfunkcje te są łączone z:

  • nieprawidłowym zgryzem
  • przebytym leczeniem stomatologicznym lub ortodontycznym
  • przewlekłym stresem powodującym bruksizm i zaciskanie zębów
  • utratą zębów
  • wadami postawy.

 Uważa się, że jedną z podstawowych przyczyn dysfunkcji SSŻ są urazy. Kiedy mówimy o urazie, zazwyczaj wyobrażamy sobie duży uraz bezpośredni stawu, taki jak uderzenie
w okolicę żuchwy czy szczęki np. podczas urazu sportowego. Jednakże do uszkodzenia stawu może dojść również podczas tzw. urazów pośrednich oraz sumacji mikrourazów. Przykładem urazu pośredniego, który może spowodować dysfunkcję stawu skroniowo-żuchwowego jest np. uraz typu smagnięcia biczem,  do którego dochodzi podczas wypadków komunikacyjnych. Uraz ten może spowodować przemieszczenie dysku, zniszczenie chrząstki
i więzadeł otaczających staw lub przemieszczenie żuchwy z jej prawidłowego położenia.
Mikrourazy to urazy powodowane przez często powtarzane, określone nawyki
i zachowania, takie jak zaciskanie zębów, zgrzytanie zębami, gryzienie twardych landrynek, lodu czy innych twardych przedmiotów takich jak ołówki itp.  Mikrourazy sumują się, aż
w końcu powodują uszkodzenie danej struktury. Do zniszczenia struktur dochodzi powoli
i stopniowo, przez dłuższy czas.
Staw skroniowo-żuchwowy jest  częstym źródłem bólu, u osób które są narażone na przewlekły stres. Wspomniane wcześniej zgrzytanie zębami czy ich zaciskanie, nazywane również bruksizmem, występuje najczęściej w odpowiedzi na napięcie emocjonalne w ciągu dnia. Bruksizm może mieć jednak wiele różnych przyczyn. Do jego początku może doprowadzić również złe wykończenie prac dentystycznych, które może doprowadzić do przesunięcia normalnego, fizjologicznego zgryzu pacjenta. Zgrzytanie zębami jest wówczas sposobem organizmu na przywrócenie poprzedniej sytuacji zgryzowej - dochodzi do ścierania i ukruszania zbyt wysokich wypełnień, wpływających na zwarcie.
Bruksizm ma niszczący wpływ zarówno na SSŻ, jak i na zęby. Działają na nie wówczas siły, które znacznie przekraczają te występujące w normalnych warunkach podczas gryzienia czy przeżuwania. W wyniku zgrzytania zębami dochodzi do zniszczenia zębów, patologicznego starcia ich powierzchni i ich wyszczerbiania, a nawet do złamań zębów.
W konsekwencji, część pacjentów ma objawy pod postacią zwiększonej wrażliwości zębów, recesji dziąseł czy rozchwiania zębów. Zgrzytanie ma wpływ na aspekt wizualny całej twarzy ponieważ w wyniku starcia zębów, może dojść do utraty wymiaru pionowego zębów, a to
z kolei optycznie skraca twarz i wpływa na pojawienie się zmarszczek.
Dla prawidłowego funkcjonowania SSŻ bardzo istotny jest prawidłowy zgryz. Nieprawidłowy zgryz może mieć podłoże genetyczne, ale może również powstać w wyniku nieprawidłowo dopasowanych  prac protetycznych lub utraty zębów, które nie zostały uzupełnione. Przykładami prac które zmieniają ułożenie naturalnego zgryzu są nieprawidłowo umieszczone implanty, zbyt wysokie korony czy wspomniane już wcześniej zbyt wysokie wypełnienia.
Przyczyną problemów ze stawem, mogą również być nieuzupełnione braki
w uzębieniu, zwłaszcza po jednej ze stron. W takich przypadkach, dochodzi do zwiększenia kompresji stawu po jednej ze stron. Taki dysbalans ma konsekwencje pod postacią wcześniejszego zużycia dysku stawowego lub jego przemieszczenia z prawidłowego położenia.
Nie bez znaczenia dla prawidłowej biomechaniki SSŻ jest postawa naszego ciała,
a zwłaszcza pozycja głowy w przestrzeni. Odcinek szyjny i piersiowy kręgosłupa mają bezpośrednie, anatomiczne i biomechaniczne powiązania ze SSŻ, a występowanie dysfunkcji szyjnych u osób z zaburzeniami SSŻ, jest większe niż u osób zdrowych.
Z powodu naszego stylu życia, skoncentrowanego wokół pozycji siedzącej np. przy komputerze, coraz częściej spotykamy postawę ciała w której głowa jest wysunięta do przodu niczym głowa żółwia wyłaniająca się ze skorupy (w literaturze anglojęzycznej znane jako FHP - forward head posture).  Jest to pozycja, która występuje u większości pacjentów
z zaburzeniami SSŻ i dolegliwościami odcinka szyjnego kręgosłupa. Niestety, ma ona destrukcyjny wpływ dla naszego zdrowia. Dzieje się tak dlatego, że im bardziej głowa jest wysunięta do przodu, tym jej odczuwalny ciężar jest większy, podobnie jak w przypadku gdy trzymamy przedmiot daleko od osi ciała. Im dalej od naszego środka ciężkości znajduje się przedmiot, tym więcej wysiłku musimy włożyć w to by go utrzymać. Ma to bezpośrednie przełożenie na odcinek szyjny kręgosłupa, którego mięśnie muszą wykonywać dużo większą pracę aby powstrzymać głowę przed opadaniem niż w przypadku optymalnej postawy ciała. Powoduje to powstawanie przeciążeń w obrębie głowy i szyi. Poza szeregiem zmian zachodzących w samym kręgosłupie, wraz z nieprawidłowym ustawieniem głowy zmienia się również pozycja żuchwy w przestrzeni. Zostaje ona przesunięta do tyłu
w stosunku do szczęki, co jeszcze bardziej zwiększa napięcie mięśni żucia i predysponuje do wystąpienia dolegliwości w stawie.

LECZENIE
Ból oraz klikanie w stawie są najczęstszymi objawami, które skłaniają pacjenta do poszukiwania pomocy. Jednak, z powodu zróżnicowania objawów, dysfunkcje SSŻ  są trudne do zdiagnozowania. Pacjenci szukają pomocy u różnych specjalistów, często nie związanych ze stomatologią (neurologów, okulistów, otolaryngologów). Od pojawienia się objawów do znalezienia ich przyczyny często mija długi okres czasu. Podejście terapeutyczne powinno być interdyscyplinarne. Leczenie może obejmować stosowanie różnego rodzaju szyn, fizjoterapię, zmianę nawyków i edukację, leczenie farmakologiczne oraz psychoterapię.

W JAKI SPOSÓB FIZJOTERAPIA MOŻE POMÓC?
Badania pokazują, że fizjoterapia jest pomocna w zmniejszeniu objawów związanych z zaburzeniami SSŻ, zarówno w przypadkach osób z przednim przemieszczeniem dysku, chorobą zwyrodnieniową stawu czy bólem mięśniowo-powięziowym.
Z powodu różnych przyczyn doprowadzających do objawów ze strony SSŻ, plan leczenia wymaga zastosowania różnych metod terapeutycznych. Działania fizjoterapeutyczne mogą obejmować między innymi różne techniki terapii manualnej takie jak trakcja i mobilizacja stawu, techniki mobilizacji tkanek miękkich, masaż, różne rodzaje ćwiczeń, korekcję posturalną, naukę technik relaksacyjnych oraz edukację pacjenta. Techniki wykonuje się nie tylko na mięśniach żucia, ale w niektórych przypadkach również na kręgosłupie szyjnym czy mięśniach szyi, zwłaszcza kiedy istnieją deficyty ruchomości kręgosłupa szyjnego, nieprawidłowa rekrutacja mięśni, czy ich wzmożone napięcie.
Podczas procesu leczenia dążymy do odtworzenia pełnej długości mięśni, które są przykurczone (skrócone), odtworzenia ich prawidłowego napięcia i wzmocnienia mięśni które są osłabione, tak aby odtworzyć równowagę pomiędzy mięśniami żucia prawej i lewej strony. Wykonywane techniki, w zależności od potrzeb pacjenta, mogą polegać również na odtworzeniu ruchomości stawu poprzez manualne rozciągnięcie przykurczonej torebki stawowej czy mobilizację ruchu ślizgowego w stawie. Wszystko to w efekcie doprowadza do poprawy funkcji narządu żucia.

ILE CZASU ZAJMUJE TERAPIA?
Badania pokazują, że u dużej liczby pacjentów, zmniejszenie bólu następuje już po około 5-8 wizytach terapeutycznych, trwających przynajmniej 30 minut. Dla osiągnięcia najlepszych efektów terapii, zaleca się jej powtarzanie w odstępach 48 godzinnych. Oznacza to, że u dużej grupy pacjentów, poprawa zaczyna następować już po 3-4 tygodniach regularnych (2 x w tygodniu) wizyt u fizjoterapeuty. Należy jednak mieć świadomość, że ostateczna liczba terapii jest trudna do określenia, uzależniona od przyczyny problemu i indywidualnych potrzeb pacjenta, a także jego zaangażowania w proces leczniczy.

PRZYGOTOWANIE DO PIERWSZEJ WIZYTY
Pierwsza wizyta obejmuje badanie fizjoterapeutyczne, wykonane pod kątem diagnostyki zaburzeń SSŻ. Jest to czas, który terapeuta poświęca na przeprowadzenie wywiadu, wykonanie badania manualnego mięśni głowy i szyi oraz SSŻ. Oceniamy również wygląd języka, błon śluzowych policzków, uzębienia.  Jest to niezbędne aby określić przyczynę dolegliwości i w prawidłowy sposób zaplanować proces leczenia. Na pierwszą wizytę proszę o zabranie dotychczasowej dokumentacji medycznej (jeżeli istnieje), włącznie
z badaniami obrazowymi lub ich opisami. Czas trwania pierwszej wizyty to ok. 45-60 minut.

KOLEJNE WIZYTY
Kolejne wizyty stanowią połączenie technik manualnych oraz ćwiczeń indywidualnie dobranych dla pacjenta. Kontynuacja terapii w zaciszu domowym jest bardzo ważna dla efektów terapii, dlatego nasi pacjenci otrzymują również ćwiczenia do domu. Zależy nam na tym by powrót do zdrowia był jak najszybszy, dlatego bardzo istotna jest dla nas edukacja pacjenta dotycząca pochodzenia problemu i zachowań, które pomogą zmniejszyć dolegliwości w życiu codziennym. Czas trwania wizyty terapeutycznej to ok. 45 minut.